Panorama - Blok koszar szyjowych fortu z tradytorem artyleryjskim.
Kraków ze względu na strategiczne położenie nad Wisłą, w miejscu krzyżowania się ważnych traktów komunikacyjnych od
wielu wieków był miastem ufortyfikowanym.
Po utracie niepodległości, w roku 1848 miasto znalazło się pod panowaniem cesarstwa austriackiego. Bliskość granicy
rosyjskiej zadecydowało o budowie potężnych fortyfikacji, które mogłyby powstrzymać atak wroga i blokować jego marsz na
Wiedeń.
Brama główna koszar szyjowych.
W roku 1850 Cesarz Franciszek Józef wydał decyzje o rozpoczęciu budowy jednej z największych twierdz w Europie. W
pierwszych etapach budowy w latach 1848 - 1860 wybudowano wokół miasta dwa pierścienie umocnień. Tworzyły je
forty-bastiony rdzenia, forty reditowe, wieże artyleryjskie i ziemne szańce. W końcu lat 70-tych XIX w. w związku z
zaostrzeniem stosunków z carska Rosją rozpoczęto budowę trzeciego pierścienia fortyfikacji wokół Krakowa.
Początkowo w
znacznej odległości od miasta usypano szańce, a następnie w ich miejsce budowano forty artyleryjskie. W latach 90-tych
uzupełniono je nowoczesnymi fortami pancernymi uzbrojonymi w artylerię w wieżach pancernych. Na przełomie XIX/XXw.
Twierdza Kraków przeszła kolejna modernizację, min. wznoszono forty obrony bliskiej i liczne baterie artyleryjskie.
Lewe skrzydło koszar szyjowych.
W obliczu I wojny światowej cały zespół twierdzy uzupełniono fortyfikacjami polowymi, ciągami okopów, rowów
łącznikowych i zasieków.
Kaponiera obrony prawego, szyjowego odcinka fosy.
Minęło już ponad 155 lat od wybudowania pierwszych obiektów Twierdzy Kraków. Postępujący i szybki rozwój miasta
spowodował, że wiele fortów nie doczekało dnia dzisiejszego. Musiały ustąpić miejsca pod nowe inwestycje, drogi czy tez
osiedla mieszkaniowe. Inne miały trochę więcej szczęścia, zostały zaadaptowane na cele przemysłowo-magazynowe,
przekształcone w hotele i domy kultury co uchroniło je przed zniszczeniem.
Prawe skrzydło schronu głównego fortu.
Jednak większość obiektów jest w opłakanym stanie, są zarośnięte przez bujną roślinność, zdewastowane i zaśmiecone.
Okradane przez zbieraczy złomu z wyposażenia i stalowych elementów czekają na swoją szansę przetrwania kolejnych lat.
Prawa bateria pancerna - (od lewej) wieża obserwacyjna i wysuwalno-obrotowa wieża Senkpanzer M.2.
Prawa bateria pancerna - wysuwalno-obrotowa wieża Senkpanzer M.2.
Taką szansę otrzymał fort 44 Tonie, jeden z najciekawszych obiektów Twierdzy Kraków.
Fort 44 Tonie wzniesiony został w roku 1879 jako dzieło półstałe, w latach 1881-84 przebudowany na jednowatowy fort
artyleryjski. Położony na północ od centrum Krakowa ogniem swych dział strzegł doliny Prądnika i traktu Olkuskiego.
Posiadał parterowe, załamane na prawym skrzydle koszary szyjowe, schron główny, wał artyleryjski ze schronami pogotowia
i kaponiery strzegące dostępu do fosy. Od standardowych fortów artyleryjskich budowanych w III pierścieniu umocnień
twierdzy różniła go asymetria rzutu spowodowana warunkami terenowymi - na prawym skrzydle fortu, w szyi zbudowano
półbastion z dodatkową kaponierą. W roku 1902 krakowska Dyrekcja Inżynierii Fortecznej podjęła decyzję o
przekształceniu przestarzałego już fortu w dzieło pancerne. Elementy pierwotnego założenia takie jak skala, narys,
główne bloki kazamatowe i kaponiery pozostały bez zmian, lecz zostały wzmocnione ze względu na rozwój środków rażenia.
Schron czoła fortu - nie zamontowana pancerna kopuła obserwacyjno-bojowa ckm.
W ramach modernizacji na skrzydłach czół zbudowano dwie baterie pancerne wyposażone w nowoczesne wysuwalno-obrotowe
wieże Senkpanzer M.2 dział kal. 8cm i wieże obserwacyjne do kierowania ogniem. Na lewym skrzydle koszar szyjowych
powstał potężny tradytor z kopułą obserwacyjno-bojową i stanowiskiem dla wytaczanego reflektora. Uzbrojenie tradytora
stanowiły cztery działa M.98 kal. 8cm za kazamatowymi tarczami pancernymi. W celu skutecznej obrony szyi fortu, w
załamaniu na prawym skrzydle bloku koszarowego zamontowano dwa działa M.99 kal. 6cm za wspólnym dwu strzelnicowym
pancerzem. Cały system obrony bliskiej uzupełniała kopuła bojowa ckm umieszczona na schronie czołowym. Element obrony
dalekiej stanowił usypany w centralnej części wał artyleryjski dla sześciu dział kal.15cm. Taki "pancernik" jakim stał
się fort Tonie obsługiwało 5 oficerów, 224 żołnierzy piechoty, 265 żołnierzy artylerii i 8 saperów. Od początku XXw.
był ośrodkiem grupy fortowej, w skład której wchodził wspierający go fort 44a Pękowice, dwie baterie stałe i jedna
polowa dla artylerii, szaniec piechoty oraz dwa schrony amunicyjne na zapolu.
Schron czoła fortu - nie zamontowana pancerna kopuła obserwacyjno-bojowa ckm.
W chwili wybuchu I wojny światowej był dziełem nowoczesnym i silnie uzbrojonym. W listopadzie 1914 roku jego działa
mogły wspierać wojska austro-węgierskie w czasie I bitwy o Kraków. Po zakończeniu wojny w 1918 roku został przejęty
przez nowo powstające Wojsko Polskie. Fort w okresie międzywojennym był konserwowany i utrzymywany w gotowości bojowej
jako element Obozu Warownego Kraków. We wrześniu 1939 roku wziął udział w odparciu czołówek niemieckich, umożliwiając
wycofanie się Armii "Kraków". W latach 1939-1945 był wykorzystywany na cele magazynowo-warsztatowe armii niemieckiej.
Pod koniec okupacji Niemcy wysadzili pancerze tradytora, uszkodzili lewą baterie pancerną i zdemontowali większość
wyposażenia. Po wojnie fort nadal był we władaniu wojska, tym razem umieszczono w nim pilnie strzeżone składy amunicji.
W roku 1996 zakończył swoją militarną służbę i przeszedł w zarząd władz cywilnych.
Lewa bateria pancerna - zdemontowana wieża obserwacyjna B 64 (kopuła i pierścień) i strop pancerny wieży Senkpanzer M.2.
Przez długie lata swojego istnienia, dwie wojny światowe, pilnie strzeżony przez cztery armie fort 44 Tonie przetrwał
do naszych czasów w doskonałej kondycji. Jako jedyne w Twierdzy Kraków dzieło obronne tego typu zachował większość
wyposażenia pancernego: wieże artyleryjskie, kopuły obserwacyjno-bojowe, bramy, kraty, wieszaki, co czyni go cennym i
unikalnym zabytkiem sztuki fortyfikacyjnej przełomu XIX i XXw. Czy stanie się wielką atrakcją turystyczną i przyciągnie
swoimi walorami rzesze miłośników fortyfikacji? Czas pokaże.
Zdemontowana kopuła wieży obserwacyjnej B 64.
Słowniczek:
BASTEJA - budowla fortyfikacyjna, wzniesiona na planie podkowy lub półkola, wysunięta przed mury obronne i na ogół
równej z nimi wysokości, otwarta do wnętrza fortyfikacji tzw. szyją.
BASTION - ziemny lub murowany (względnie o konstrukcji mieszanej) element fortyfikacji założony na planie pięcioboku,
związany z ciągiem murów lub umocnień tzw. szyją i stykami boków (barków), a wysunięty ku przedpolu dwoma bokami czoła.
Przystosowany do ogniowej obrony przyległych odcinków murów (kurtyn), przedpola i sąsiednich bastionów.
BATERIA - ogniowe lub techniczne zespoły i zgrupowania środków walki (dział, karabinów maszynowych itp.) usytuowane w
jednym rejonie lub współdziałające ze sobą. Potocznie określa się tak również stanowiska (najczęściej polowe, ziemne)
tych zgrupowań.
FORT - (z łaciny fortis - silny), zespół elementów budowlanych (fortyfikacyjnych) o zamkniętym narysie, zabezpieczający
elementy bojowe, przeznaczone do walki bliskiej i dalekiej, rozmieszczone na stałe w terenie, mające samodzielnie
stawiać długotrwały opór wszelkiego rodzaju działaniom zaczepnym przeciwnika. Elementy bojowe fortu to: stanowiska
piechoty, baterie artylerii do walki dalekiej, bliskiej, przeciwszturmowe i flankujące. Elementy budowlane fortu
stanowią budowle bierne, stanowiska ogniowe i zapory.
KAPONIERA - w fortach - schron bojowy umieszczony w skarpie lub przeciwskarpie, służący do prowadzenia ognia wzdłuż rowu
w dwóch kierunkach. Połączony był z wnętrzem fortu za pomocą poterny, przechodzącej pod dnem rowu. Kaponiera posiadała
zwykle 2 lub 4 izby bojowe, pomieszczenia dla załogi oraz amunicji.
KOPUŁA PANCERNA - rodzaj zamkniętego pancerza fortyfikacyjnego, obrotowego, przeznaczonego dla 1-2 dział lub karabinów.
Dawniej kopuła pancerna różniła się od wieży pancernej sposobem oparcia, obracania i połączenia z działem.
KOSZARY SZYJOWE - skazamatowane koszary dla załogi fortu usytuowane w szyi, tzn. z tyłu fortu.
REDITA - murowana budowla z działobitniami, stanowiąca ośrodek fortu zwanego reditowym.
SCHRON GŁÓWNY - obiekt w centrum fortu, zabezpieczony z góry i od przedpola ziemnym nasypem.
SCHRON POGOTOWIA - schron dla obsługi działa w pobliżu jego stanowiska (np. w wale poprzecznicy).
SZANIEC STANDARDOWY TYPU FS - był rodzajem reduty przeznaczonej do samodzielnej obrony, nawet okrężnej.
TRADYTOR - w fortach schron bojowy dla dział do ostrzeliwania międzypola i ewentualnie przedpola sąsiedniego fortu lub
dzieła pośredniego, zasłonięty od obserwacji i ognia przeciwnika. W tym celu umieszczony był bliżej szyi fortu, na
skrzydle koszar szyjowych, od czoła obsypany ziemią oraz osłonięty tzw. maską. Izby bojowe (2 lub 4) umieszczone były
uskokami ("schodami") w celu ukrycia strzelnic przed obserwacją i ogniem.
WIEŻA MAKSYMILIAŃSKA - typ wieży artyleryjskiej z baterią dział dalekiego zasięgu i działobitniami, wolnostojąca,
otoczona fosą, wzniesiona z reguły na planie koła z dziedzińcem pośrodku.
WIEŻA PANCERNA - rodzaj pancerza fortyfikacyjnego przeznaczonego dla osłony dział lub karabinów maszynowych wraz z
obsługą, a także dla dalmierzy, reflektorów lub obserwatorów. Stanowi konstrukcję osłonową ze stali pancernej, wykonaną
w formie cylindra, odcinka powłoki kulistej, dzwonu, wielościanu lub bardziej złożonej. Ze względu na możliwość
wykonywania ruchu dzielą się na: nieruchome, obrotowe oraz wysuwane obrotowe. Pod względem przeznaczenia dzielą się na:
bojowe, obserwacyjne, dalmierzowe, reflektorowe. Grubość wieży pancernej wynosi od 20 do 500 mm, czasami stosowano
konstrukcje złożone z kilku warstw przedzielonych wkładką filcową grubości 50 mm, która zmniejszała skutek działania
granatów artyleryjskich i zabezpieczała przed powstaniem odłamu.
Opracował: Dariusz Krzyształowski
Zdjęcia:
- autor
Skomentuj artykuł na naszym forum!!
